लुतो फाल्ने दिन (श्रावण सङ्क्रान्ति)

नेपालका विभिन्न भागमा मनाइने एउटा प्राचीन लोकपरम्परा हो। यस दिनलाई विशेष गरी छालासम्बन्धी रोग, रोगव्याधि, अशुभ शक्ति र दुःख–कष्टलाई घरबाट टाढा भगाउने प्रतीकात्मक पर्वका रूपमा लिइन्छ। लुतो फाल्ने दिन असार महिनाको अन्तिम दिन, अर्थात् श्रावण सङ्क्रान्तिको अघिल्लो साँझ मनाइन्छ। त्यसपछि श्रावण महिना सुरु हुन्छ।

“लुतो” भनेको के हो?

“लुतो” भन्नाले छालामा लाग्ने एक प्रकारको खुजली वा चिलाउने रोग (Scabies) लाई जनाउँछ। पुरानो विश्वासअनुसार असार महिनामा यस्तो रोग बढ्ने भएकाले श्रावण लाग्नुअघि त्यसलाई प्रतीकात्मक रूपमा फाल्ने चलन बसेको मानिन्छ।

लुतो कसरी फालिन्छ?

नेपालका धेरै स्थानमा विभिन्न प्रकारबाट लुतो फाल्ने परम्पर रहँदै आएको छ । बिशेष गरी साँझपख घरमा काँडेदार बोट (जस्तै ऐँसेलु, सिस्नु वा अन्य स्थानीय काँडेदार हाँगा) ल्याइन्छ।  त्यसलाई घरभरि घुमाउँदै “लुतो जाऊ” भन्ने भावका लोकभाका वा मन्त्र उच्चारण गरिन्छ। अन्त्यमा ती हाँगाहरू चौबाटो, खोल्सा वा गाउँबाहिर लगेर फालिन्छ। यसरी घरको रोग, दुःख र अशुभ शक्ति पनि बाहिर जान्छ भन्ने जनविश्वास रहेको छ।

सांस्कृतिक महत्व

लुतो फाल्ने पर्वको विभिन्न महत्वहरु रहने गरेका छन । यसको सांस्कृतिक महत्वमा रोगबाट बच्ने कामना गर्ने, वर्षायाममा सरसफाइ र स्वास्थ्यप्रति सचेत गराउने, परिवार र समुदायबीच एकता तथा परम्पराको संरक्षण गर्ने तथा नयाँ महिना (श्रावण) लाई शुभ रूपमा स्वागत गर्ने रहेका छन् ।

वैज्ञानिक दृष्टिकोण

वैज्ञानिक रूपमा काँडेदार हाँगा फाल्दा रोग निको हुन्छ भन्ने प्रमाण छैन तर यस परम्पराले घर सरसफाइ गर्ने, व्यक्तिगत स्वच्छतामा ध्यान दिने, वर्षायाममा फैलिने छालाका रोगबाट बच्न सचेत गराउने जस्ता सकारात्मक सन्देश दिन्छ।

लुतो फाल्ने प्रचलन कसरी सुरु भयो?

लुतो फाल्ने प्रचलनको सुरुवात सम्बन्धमा कुनै प्रमाणित ऐतिहासिक अभिलेख वा एकमात्र निश्चित कथा उपलब्ध छैन। इतिहासकार र संस्कृतिविद्हरूले यसलाई मुख्यतः लोकविश्वास र कृषि–सभ्यतासँग जोडिएको परम्परा मान्छन्। यसको सुरुआतबारे केही प्र धारणाहरू यस्ता रहेका छन् ।

१. वर्षायाममा रोग फैलिने अवस्थासँग सम्बन्ध

असार–श्रावण वर्षायामका महिना हुन्। यस समयमा छालाका रोग (लुतो, दाद, खुजली आदि) बढ्ने, सरसफाइमा कठिनाइ हुने, कीटाणु र परजीवीको संक्रमण बढ्ने अवस्था हुन्थ्यो। त्यसैले मानिसहरूले रोगलाई प्रतीकात्मक रूपमा “घरबाट निकाल्ने” संस्कारको विकास गरे भन्ने अनुमान गरिन्छ।

२. कृषि संस्कृतिसँग सम्बन्ध

असारभरि धान रोपाइँको कठोर श्रम सकिएपछि श्रावण सुरु हुन्थ्यो। नयाँ महिनालाई शुभ बनाउने उद्देश्यले घर सफा गर्ने,  पुराना फोहोर हटाउने, रोग र अशुभलाई बिदाइ गर्ने चलन विकसित भएको हुन सक्छ।

३. तान्त्रिक तथा लोकधार्मिक विश्वास

प्राचीन नेपाली समाजमा रोग केवल प्राकृतिक कारणले मात्र नभई अदृश्य शक्ति वा अशुभ प्रभावबाट पनि लाग्छ भन्ने विश्वास थियो। त्यसैले काँडेदार बोट, आगो वा अन्य वस्तु प्रयोग गरी रोग र अशुभ शक्तिलाई गाउँबाहिर पठाउने चलन विकसित भएको मानिन्छ।

४. आयुर्वेदीय सोचको प्रभाव

आयुर्वेदमा ऋतु परिवर्तनसँगै खानपान र जीवनशैली परिवर्तन गर्नुपर्ने उल्लेख छ। असारबाट श्रावणमा प्रवेश गर्दा शरीरको विशेष हेरचाह गर्नुपर्ने भएकाले यो परम्पराले स्वास्थ्यप्रतिको चेतना पनि बढाएको देखिन्छ।

श्रावण सङ्क्रान्तिको महत्व

श्रावण सङ्क्रान्ति हिन्दू धर्ममा अत्यन्त पवित्र दिन मानिन्छ। यस दिनबाट श्रावण महिना प्रारम्भ हुन्छ, जुन भगवान शिवको आराधनाका लागि सबैभन्दा शुभ महिनाका रूपमा प्रसिद्ध छ। नेपालमा धार्मिक, सांस्कृतिक र स्वास्थ्यसम्बन्धी दृष्टिले पनि यस दिनको विशेष महत्व रहेको छ।

 धार्मिक रुपमा श्रावण महिनाभर भगवान शिवको पूजा, जलाभिषेक, व्रत र रुद्राभिषेक गर्ने परम्परा छ। यसै गरी सोमबार पर्ने श्रावण सोमबार विशेष रूपमा शिवपूजाका लागि महत्वपूर्ण मानिन्छ भने धेरै भक्तजन यस महिनामा उपवास बस्ने, मन्दिर दर्शन गर्ने र शिवलिङ्गमा जल, दूध, बेलपत्र, धतुरो आदि चढाउने गर्छन्। धार्मिक विश्वासअनुसार यस महिनामा शिवको आराधना गर्दा मनोकामना पूरा हुने र पापबाट मुक्ति मिल्ने विश्वास छ। यस महिनामा शिव मन्दिरहरुमा भक्तजनहरुको ठुलो भिड समेत लाग्ने गर्दछ ।

अन्त्यमा

लुतो फाल्ने परम्परा कुनै एक व्यक्तिले वा कुनै एक घटनाबाट सुरु भएको भन्ने प्रमाण छैन। यो स्वास्थ्य, सरसफाइ, कृषि जीवन, ऋतु परिवर्तन र लोकविश्वास एकआपसमा मिसिँदै शताब्दीौँको क्रममा विकसित भएको नेपाली लोकसंस्कृतिको एउटा महत्वपूर्ण संस्कार हो। यसको मूल उद्देश्य रोग र अशुभलाई प्रतीकात्मक रूपमा बिदाइ गर्दै नयाँ महिनाको शुभ सुरुआत गर्नु हो। त्यसै गरी श्रावण सङ्क्रान्ति केवल एक धार्मिक पर्व मात्र होइन, यो धर्म, संस्कृति, स्वास्थ्य, कृषि र सामाजिक जीवनसँग जोडिएको समग्र पर्व हो। भगवान शिवप्रतिको भक्तिभाव, वर्षायामअनुकूल जीवनशैली, परम्परागत स्वास्थ्य अभ्यास तथा प्रकृतिप्रतिको सम्मानलाई यस पर्वले उजागर गर्दछ।

यो लेख एआईको सहयोगमा तयार पारिएको हो ।