मद्यपान एक मनोवैज्ञानिक रोग हो

मद्यपानलाई अल्कोहोलिज्म को अल्कोहल यूज डिसऑर्डर पनि भनिन्छ । यो यस्तो अवस्था हो जसमा व्यक्तिलाई रक्सी वा रक्सी पिउने तीव्र इच्छ हुन्छ । अल्कोहोलिज्म को अल्कोहल यूज डिसऑर्डरले किन व्यक्तिको जीवनमा नकारात्मक प्रभाव पार्छ ? विगतमा, यस अवस्थाबाट पीडित व्यक्तिलाई जड्या वा सराबी भनिन्थ्यो । यद्यपि, यस समस्यालाई एक व्यक्तिमा लगाइएको धेरै नकारात्मक ट्यागको रूपमा हेरिएको थियो । यही कारणले गर्दा डाक्टरहरूले अब यस समस्यालाई अल्कोहल प्रयोग डिसअर्डर (AUD) भन्छन् । मदिरा सेवनले संसारभरका मानिसहरूलाई असर गर्छ । नेश्नल इन्स्टिच्युट अफ हेल्थका अनुसार, २०१५ मा, १५१ मिलियन अमेरिकीहरू (सम्पूर्ण जनसंख्याको ६.२ प्रतिशत) मद्यपानको शिकार थिए ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार मदिरा सेवनका कारण मात्रै हरेक वर्ष ३.३ मिलियन मानिसको मृत्यु हुने गरेको छ । मदिरा दुरुपयोग विकारलाई दीर्घकालीन लत मानिन्छ । नेश्नल इन्स्टिच्युट अन अल्कोहल एब्युज एन्ड अल्कोहलिज्म (एन. आइ. ए. ए. ए.) का अनुसार मदिराको प्रयोग विकार एउटा गम्भीर पिउने समस्या हो । यस समस्याबाट पीडित व्यक्तिलाई कहिले र कसरी पिउन बन्द गर्ने भन्ने पनि थाहा हुँदैन । उनीहरू रक्सी पिउने बारेमा सोच्न धेरै समय खर्च गर्दछन् । यो समस्या भए पछि कति रक्सी कसरी पिउने र कुन समयमा पिउनु पर्छ भनेर नियन्त्रण गर्ने क्षमताको ह्रास हुने गर्दछ । मद्यपान प्रयोगकर्ता वा एल्कोहल यूज डिसऑर्डर भएका व्यक्तिहरु घरमा, काममा वा आफ्नो आर्थिक व्यवस्थापनमा जति गम्भीर हुनु पर्ने त्यति गम्भिर बन्न सक्दैन्न । आफ्नो दैनिकि जीवनमा आइ पर्ने समस्याहरूको प्रभावकारी रुपमा निदान गर्न नसक्ने र उक्त समस्यावाट भाग्ने काम गर्दछन् । रक्सीको दुरुपयोग, रक्सीको अत्यधिक वा अनुचित सेवनको बारेमा कसैले सम्झायो बुझायो भने उक्त व्यक्तिहरुलाईनै दुस्मन जस्तो व्यवहार गर्ने र मन नपराउने गर्दछन् र रिसाउने गर्छन भने उक्त व्यक्ति अल्कोहल यूज डिसऑर्डर वा रक्सीमा निर्भर भएको बुझनु पर्छ ।

मद्यपान वा रक्सीको सेवनले सामान्यतया व्यक्तिको मनोवैज्ञानिक वा शारीरिक हानि गर्दछ । यद्यपि, यदि तपाईँ सामाजिक रुपमा मद्यपानको सेवन गर्दै हुनुहुन्छ वा नियमित रूपमा धेरै रक्सी पिउनुहुन्छ भने, यसले रक्सी प्रयोग विकार हुने सम्भावना बढाउँछ । प्रतिवेदन अनुसार सन् २०१६ मा रक्सीको हानिकारक प्रयोगका कारण ३० लाख मानिसको मृत्यु भएको थियो । मारिनेहरूमध्ये तिन चौथाई पुरुष थिए । कुलमा, रक्सीको हानिकारक प्रयोगको कारण सम्पूर्ण विश्वका ५% भन्दा बढी रोगहरू रक्सीको कारणले भएको थियो । प्रतिवेदन अनुसार प्रति एक लाख जनसङ्ख्यामा ५१.१ पुरुष र २७.१ महिला लिभर सिरोसिसबाट पीडित छन् । प्रत्येक १ लाख जनसङ्ख्यामा १८१ पुरुष र १२६.४ महिला मदिरा सेवनबाट हुने क्यान्सरबाट प्रभावित छन् ।

मद्यपानका लक्षणहरू (Symptoms Of Alcoholism )

कुनै पनि व्यक्ति जसले अत्यधिक रक्सी पिउन थाल्छ, उसले वास्तवमा कहिल्यै महसुस गर्न सक्दैन कि उसले रक्सी पिएको छैन, तर अब उसले रक्सी पिउन थालेको छ । त्यसैले मद्यपान÷मदिरा प्रयोग विकारका सङ्केत र लक्षणहरू निम्न छनः
एक्लै पिउने वा चुपचाप पिउने सीमा निर्धारण गर्न सक्षम नहुनु,
ब्ल्याक आउट र समय अवधि सम्झन सक्षम नहुनु,
नियमको रूपमा पिउने र यदि कसैले यसमा टिप्पणी गर्दछ भने,
काम पछि नियमित रूपमा पिउनुहोस् ।
मनपर्ने गतिविधिहरूमा चासोको हानि ।
मदिरा पिउनमा असहजता ।
रक्सी पिउने समय नजिकिँदै जाँदा असहज महसुस गर्ने ।
मदिरा समाप्त भएपछि असहज महसुस ।
रक्सीलाई अरूको पहुँचबाट टाढा राख्नु ।
राम्रो महसुस गर्नाका लागि रक्सी पिउने ।
सम्बन्ध, कानून, वित्त वा कामसँग सम्बन्धित समस्या हुँदा रक्सी पिउने ।
यदि तपाईँ रक्सी पिएको महसुस गर्नुहुन्न भने थप रक्सी पिउनुहोस् ।
रक्सी नपिँदा पसिना, थरथर काँपना आदि ।

केही व्यक्तिहरूले रक्सी खाँदैनन् भने पनि यस्तै सङ्केत र लक्षणहरू अनुभव गर्न सक्छन् । मदिरा सेवनलाई समस्या भन्न सकिन्छ जब यो अन्य सबै गतिविधिहरूमा समस्या बन्न थाल्छ । जब मदिरा निर्भरताको समस्या धेरै गम्भीर हुन्छ, यसले शारीरिक, मनोवैज्ञानिक र सामाजिक प्रभाव पार्न सक्छ ।

मद्यपानका कारणहरू मद्यपानको विकास हुन केही वर्षदेखि केही दशकसम्म लाग्न सक्छ । केही व्यक्तिहरूका लागि जसले कुनै कारणले रक्सीको अत्यधिक सेवन गर्न थाल्छन्, तिनीहरू केही महिनाहरूमा यसको सिकार हुन सक्छन् ।
समय बित्दै जाँदा, मस्तिष्कमा रक्सीको सेवन,
गामा–एमिनोब्युटेरिक एसिड (GABA) ग्लुटामेटको असन्तुलन हुन्छ ।
गामा–एमिनोब्युटेरिक एसिड (GABA) मस्तिष्कमा आवेगहरू नियमन गर्दछ, जबकि ग्लुटामेटले स्नायु प्रणालीलाई उत्तेजित गर्दछ ।
मदिरा सेवन गरेपछि मस्तिष्कमा डोपामाइनको स्तर बढ्छ । डोपामाइनको बढ्दो स्तरले पिउने अनुभवलाई अझ तीव्र बनाउन सक्छ । लामो समयसम्म रक्सी पिउँदा मस्तिष्कमा यी रसायनहरूको स्तर परिवर्तन हुन सक्छ । फलस्वरूप, शरीर मदिराको लत लाग्दछ । मस्तिष्कले शरीरमा यस्ता सङ्केतहरू पठाउन थाल्छ जसका कारण व्यक्तिले राम्रो महसुस गर्न र कमजोरीबाट बच्न रक्सी पिउन थाल्छ ।

रक्सी सेवनका लागि सम्भावित जोखिम कारकहरू

जिनहरू :
केही आनुवंशिक कारकहरूले पनि व्यक्तिलाई रक्सी वा अन्य पदार्थहरूको लत विकास गर्न सक्छ । पारिवारिक इतिहास पनि सम्भव छ ।

पहिलो पटक पिउनेहरूको उमेरः

एउटा अध्ययनका अनुसार १५ वर्षभन्दा कम उमेरमा रक्सी पिउन सुरु गर्ने मानिसहरूले आफ्नो जीवनमा पछि रक्सीसँग सम्बन्धित समस्याहरूको सामना गर्न सक्छन् ।

सजिलै पहुँच योग्यः

धेरै अध्ययनहरूले मदिराको सजिलो उपलब्धता, कम मूल्यका साथै मदिराको दुरुपयोग र मदिरासँग सम्बन्धित मृत्युहरू बिचको प्रत्यक्ष सम्बन्ध देखाएको छ ।
सरकारले मदिरा खरिदमा कर बढाएपछि मदिरा सेवनका कारण हुने मृत्युमा ठुलो कमी आएको एउटा अध्ययनले देखाएको छ । यो प्रभाव अन्य रोकथाम रणनीतिहरू भन्दा दुई देखि चार गुणा बढी प्रभावकारी थियो । उदाहरणका लागि, विद्यालय कार्यक्रम वा मिडिया अभियानहरू ।

तनावः

केही तनाव हर्मोनहरू रक्सीको दुरुपयोगसँग पनि प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ । यदि तनाव र चिन्ताको स्तर उच्च छ भने, व्यक्तिले तनाव हटाउनका लागि रक्सी पिउन थाल्छ ।

बस्नुहोस् र पिउनुहोसः

मानिसहरू जसका साथीहरू नियमित रूपमा रक्सी पिउँछन् । यो पत्ता लागेको छ कि धेरै पटक तिनीहरूले आवश्यकता भन्दा बढी रक्सी पिउन थाल्छन् । यो अवस्थाले तपाईँलाई रक्सीसँग सम्बन्धित समस्याहरूमा धकेल्न सक्छ ।

आत्मसम्मानको कमीः

आत्मसम्मान नभएका वा कम भएका व्यक्तिहरूले आफूले पाउनु पर्ने भन्दा बढी रक्सी पिउने प्रवृत्ति राख्छन् ।

डिप्रेसनः

डिप्रेसनबाट पीडित व्यक्तिहरूले प्रायः सोच्दै वा आफूलाई निको पार्न बिना हिचकिचाए रक्सी पिउन थाल्छन् । तिनीहरूले सम्भवतः यस तथ्यलाई पनि बेवास्ता गर्छन् कि रक्सीको सेवनले डिप्रेसनको जोखिम कम गर्दैन, तर यसलाई अझ बढाउँछ ।

मिडिया र विज्ञापनः

केही देशहरूमा, रक्सीको सेवनलाई विलासितापूर्ण, ऐश्वर्य र शान्त गतिविधिको रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ । रक्सीको विज्ञापन र मिडिया कभरेजले समाजमा अत्यधिक पिउने स्वीकार्य छ भनेर प्रचार गर्ने जोखिम बढाउँछ ।

उपचार (Treatments Of Alcoholism)

उपचारको पहिलो चरण भनेको रक्सीमा निर्भरता एउटा समस्या हो भनेर स्वीकार गर्नु हो। अर्को चरण भनेको सहायता प्राप्त गर्नु हो। यो सहायता धेरै समर्थन समूह र व्यावसायिक सेवाहरूको रूपमा उपलब्ध छ । यस समयमा मद्यपानको उपचारको निम्न विधिहरू प्रचलित छनः

स्वइच्छाले त्याग्नुः

केही मानिसहरूमा यति बलियो इच्छाशक्ति हुन्छ कि उनीहरूले व्यावसायिकको मद्दत बिना नै आफ्नै रक्सीको लत नियन्त्रण गर्न सक्छन् । यस्ता मानिसहरूका लागि ठुलो चुनौती यो हो कि रक्सी छोडेपछि पनि उनीहरूले आफ्नो इच्छाशक्ति अक्षुण्ण राख्न सक्छन् ।

परामर्शः

एक योग्य र प्रशिक्षित सल्लाहकारसँग, तपाईँ आफ्नो समस्याको बारेमा खुलेर कुरा गर्न सक्नुहुन्छ । यस पछि, तिनीहरूले तपाईंलाई रक्सीको लतबाट कसरी छुटकारा पाउने भनेर सिकाउन सक्छन । तिनीहरूले तपाईँलाई यसका लागि बिहेभियरल थेरापीको बारेमा जानकारी पनि दिन सक्छन् ।

अन्य समस्याहरू समाधान गर्नः

धेरै मानिसहरूले रक्सी पिउन थाल्छन् जब तिनीहरू कुनै विशेष समस्याको चपेटामा हुन्छन् । यस्तो अवस्थामा उनीहरूलाई आत्मसम्मान, तनाव, चिन्ता, अवसाद वा मानसिक स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित कुनै अन्य विषयसँग सम्बन्धित समस्या हुन सक्छ ।

यस्ता समस्याहरूको उपचार पनि महत्त्वपूर्ण छ। रक्सीको दुरुपयोगले यी समस्याहरूलाई अझ खराब बनाउन सक्छ । यसबाहेक, रक्सीको सेवनबाट हुने अन्य समस्याहरू, जस्तै उच्च रक्तचाप, हृदय रोगहरू, पनि उपचार आवश्यक छ ।

नशामुक्ति केन्द्रः

लगभग हरेक सहरमा यस्ता केन्द्रहरू छन् । तिनीहरू एक पेशेवरको सहयोगमा एक व्यक्ति वा समूहको पिउने लतबाट छुटकारा पाउन प्रयास गर्छन् । बचने के लिएः केही मानिसहरूले रक्सीको लत छोडेपछि पूरै शरीरलाई डिटक्सिफाइ पनि गर्छन् । तर त्यसपछि उनीहरूले फेरि पिउन थाल्छन् । परामर्श, सहायता समूह र परिवारको सहयोगमा समय बितिसकेपछि त्यस्ता व्यक्तिहरूलाई रक्सीको लालसाबाट टाढा राख्न सकिन्छ ।

सारांशः हामी सबैलाई थाहा छ कि मद्यपान वा मदिरा प्रयोग विकारले विभिन्न समस्याहरू निम्त्याउन सक्छ । यी समस्याहरूमा शारीरिक र मानसिक समस्याहरू पनि समावेश छन्। यस्तो अवस्थामा समयमै यी समस्याहरूबाट छुटकारा पाउनका लागि हामीले कुनै हिचकिचाहट, लाज वा हिचकिचाहटबिना पेसेवरको मद्दत लिनुपर्छ ।